Mới đây, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) đã trình bày một đề xuất chiến lược sâu rộng, kêu gọi Việt Nam phát triển một lộ trình bài bản và toàn diện cho việc ứng dụng công nghệ biến chất thải thành tài nguyên. Trọng tâm của đề xuất này là công nghệ lên men khí metan, hay còn gọi là phân hủy kỵ khí, nhằm chuyển hóa chất thải hữu cơ thành năng lượng tái tạo và phân bón hữu cơ có giá trị. Sáng kiến này được kỳ vọng sẽ đóng vai trò then chốt trong việc giải quyết các thách thức môi trường ngày càng cấp bách của Việt Nam, đồng thời thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.
Trong bối cảnh Việt Nam đang phải đối mặt với lượng chất thải rắn đô thị gia tăng nhanh chóng cùng với những áp lực về ô nhiễm môi trường, phương pháp quản lý chất thải truyền thống, chủ yếu là chôn lấp, đã bộc lộ nhiều hạn chế. Việc chôn lấp không chỉ gây lãng phí tài nguyên đất, phát sinh khí nhà kính (đặc biệt là metan, một loại khí có tiềm năng gây hiệu ứng nhà kính cao hơn CO2), mà còn tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm đất, nước và không khí, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Do đó, việc tìm kiếm và áp dụng các giải pháp công nghệ tiên tiến, hiệu quả để biến rác thải thành nguồn tài nguyên có giá trị trở thành một yêu cầu cấp thiết.
Đề xuất của JICA tập trung vào công nghệ lên men khí metan, một quy trình sinh học trong đó các vi sinh vật phân hủy chất hữu cơ trong môi trường không có oxy. Quá trình này tạo ra khí sinh học (biogas), một hỗn hợp khí chủ yếu chứa metan, có thể được thu gom và sử dụng làm nhiên liệu để sản xuất điện, nhiệt hoặc nhiên liệu vận tải. Ngoài ra, sản phẩm còn lại sau quá trình phân hủy, gọi là bã thải (digestate), là một loại phân bón hữu cơ giàu dinh dưỡng, rất có lợi cho nông nghiệp.
Để chu trình biến rác thành tài nguyên này hoạt động hiệu quả, JICA nhấn mạnh sự cần thiết của một lộ trình toàn diện, bắt đầu từ khâu thu gom và phân loại chất thải tại nguồn. Đây là yếu tố cực kỳ quan trọng, bởi vì chất lượng đầu vào của rác thải hữu cơ sẽ quyết định hiệu suất của quá trình lên men. Hiện tại, hệ thống phân loại rác tại nguồn ở Việt Nam còn nhiều hạn chế, đòi hỏi nỗ lực lớn từ phía chính quyền và sự hợp tác của người dân. Sau khi được phân loại, chất thải hữu cơ sẽ trải qua các bước tiền xử lý như nghiền nhỏ, tách tạp chất trước khi đưa vào các bể phân hủy kỵ khí. Tại đây, quá trình sinh hóa diễn ra, tạo ra khí biogas. Khí biogas này sau đó được làm sạch và sử dụng để sản xuất năng lượng. Bã thải từ quá trình này có thể được xử lý thêm để tạo thành phân bón hữu cơ chất lượng cao, giúp cải tạo đất và tăng năng suất cây trồng, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào phân bón hóa học.
Việc triển khai thành công mô hình này mang lại nhiều lợi ích vượt trội. Về mặt môi trường, nó giúp giảm đáng kể lượng rác thải phải chôn lấp, giảm phát thải khí nhà kính, đặc biệt là metan, từ đó góp phần vào nỗ lực ứng phó với biến đổi khí hậu. Nó cũng giảm thiểu ô nhiễm từ nước rỉ rác và mùi hôi thối. Về kinh tế, việc sản xuất điện năng từ biogas tạo ra một nguồn năng lượng tái tạo ổn định, giảm chi phí nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch và tăng cường an ninh năng lượng quốc gia. Sản xuất phân bón hữu cơ từ bã thải không chỉ tạo ra sản phẩm nông nghiệp sạch mà còn mở ra một ngành công nghiệp mới, tạo thêm việc làm và thúc đẩy chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững.
Tuy nhiên, việc triển khai công nghệ lên men khí metan ở quy mô lớn tại Việt Nam cũng đối mặt với không ít thách thức. Đầu tiên là vấn đề chi phí đầu tư ban đầu cho các nhà máy xử lý rác thải công nghệ cao thường rất lớn. Thứ hai là yêu cầu về công nghệ và chuyên môn vận hành, bảo trì. Việt Nam cần được hỗ trợ về chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực có trình độ để vận hành các hệ thống phức tạp này. Hơn nữa, việc hoàn thiện khung pháp lý, chính sách khuyến khích đầu tư, hỗ trợ giá điện cho năng lượng tái tạo, cũng như các quy định về phân loại rác tại nguồn và sử dụng phân bón hữu cơ là cực kỳ cần thiết để tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của mô hình này.
JICA, với kinh nghiệm và chuyên môn sâu rộng trong lĩnh vực quản lý chất thải và phát triển bền vững tại Nhật Bản cũng như các quốc gia khác, cam kết sẽ tiếp tục hỗ trợ Việt Nam trong quá trình này. Sự hỗ trợ có thể bao gồm tư vấn kỹ thuật, chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ tài chính cho các dự án thí điểm và xây dựng năng lực. Mục tiêu là giúp Việt Nam không chỉ xử lý chất thải hiệu quả hơn mà còn biến chúng thành một phần không thể thiếu của nền kinh tế tuần hoàn, nơi tài nguyên được sử dụng tối ưu và liên tục tái tạo.
Nhìn về tương lai, việc hiện thực hóa đề xuất của JICA sẽ là một bước tiến quan trọng cho Việt Nam trên hành trình phát triển bền vững. Nó không chỉ giải quyết các vấn đề môi trường cấp bách mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế mới, hướng tới một xã hội xanh hơn, sạch hơn và thịnh vượng hơn. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự chung tay và phối hợp chặt chẽ giữa Chính phủ, các cơ quan chức năng, doanh nghiệp và toàn thể cộng đồng.
Nguồn: Nông nghiệp Môi trường
