Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn ra mạnh mẽ, Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) đã công bố một báo cáo đáng lo ngại, chỉ ra rằng các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng gay gắt và cháy rừng dữ dội đang làm suy yếu đáng kể những nỗ lực toàn cầu trong việc cải thiện chất lượng không khí. WMO cảnh báo về một “vòng phản hồi khí hậu” nguy hiểm, nơi biến đổi khí hậu không chỉ làm trầm trọng thêm ô nhiễm không khí mà còn tác động ngược trở lại các kiểu khí hậu, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe con người.
Nắng nóng, một trong những biểu hiện rõ rệt của biến đổi khí hậu, đóng vai trò như một chất xúc tác mạnh mẽ trong việc hình thành ôzôn tầng đối lưu (ôzôn mặt đất). Khác với tầng ôzôn bảo vệ chúng ta khỏi tia cực tím có hại ở tầng bình lưu, ôzôn mặt đất là một chất gây ô nhiễm không khí nguy hiểm, hình thành khi ánh sáng mặt trời phản ứng với các khí thải từ phương tiện giao thông, hoạt động công nghiệp và các nguồn khác. Nhiệt độ cao hơn sẽ đẩy nhanh các phản ứng hóa học này, dẫn đến nồng độ ôzôn tăng vọt. Hơn nữa, các đợt nắng nóng thường đi kèm với điều kiện khí quyển ổn định, khiến các chất ô nhiễm bị mắc kẹt gần mặt đất và không thể phân tán, làm trầm trọng thêm chất lượng không khí, đặc biệt ở các khu vực đô thị và công nghiệp.
Cùng với nắng nóng, cháy rừng cũng là một thành phần then chốt của vòng phản hồi tiêu cực này. Tần suất và cường độ của các vụ cháy rừng đang gia tăng chóng mặt, thường được thúc đẩy bởi hạn hán kéo dài và nhiệt độ cực cao. Những đám cháy này giải phóng một lượng khổng lồ khói, bụi mịn (PM2.5), carbon monoxide, oxit nitơ và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs) vào khí quyển. Đặc biệt, bụi mịn PM2.5 có khả năng di chuyển hàng nghìn kilomet, ảnh hưởng đến chất lượng không khí ở những khu vực cách xa nguồn cháy. Những cột khói bụi này không chỉ làm giảm tầm nhìn mà còn góp phần đáng kể vào các bệnh về hô hấp và tim mạch trong cộng đồng bị ảnh hưởng. Hơn nữa, các hạt carbon đen được giải phóng trong cháy rừng hấp thụ bức xạ mặt trời, có khả năng đẩy nhanh sự nóng lên cục bộ và ảnh hưởng đến sự hình thành mây, từ đó duy trì chu kỳ khô hạn thuận lợi cho nhiều đám cháy hơn.
Sự tương tác giữa thời tiết cực đoan và các chất ô nhiễm không khí đặt ra một thách thức phức tạp. Ô nhiễm hiện có từ đô thị và công nghiệp bị cộng hưởng bởi những hiện tượng tự nhiên này. Chẳng hạn, ở những khu vực vốn đã phải vật lộn với khí thải từ nhiên liệu hóa thạch, một đợt nắng nóng có thể đẩy nồng độ ôzôn mặt đất lên ngưỡng nguy hiểm. Tương tự, khói cháy rừng có thể làm tăng đáng kể nồng độ PM2.5, biến bầu trời trong xanh thành một màn khói mù và gây ra những mối đe dọa sức khỏe ngay lập tức. Trẻ em, người cao tuổi và những người có bệnh lý nền về hô hấp hoặc tim mạch đặc biệt dễ bị tổn thương trước mức độ ô nhiễm gia tăng này, phải đối mặt với tỷ lệ mắc các cơn hen suyễn, viêm phế quản, nhồi máu cơ tim và thậm chí tử vong sớm cao hơn.
Phát hiện của WMO nhấn mạnh tính chất toàn cầu của cuộc khủng hoảng này, khẳng định rằng ô nhiễm không khí không có biên giới. Báo cáo kêu gọi một cách tiếp cận tích hợp hơn trong việc giám sát và dự báo chất lượng không khí, kết hợp dữ liệu khí tượng với các mô hình hóa học khí quyển. Khung làm việc tích hợp này là rất quan trọng để phát triển các hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả và cung cấp thông tin cho các khuyến cáo y tế công cộng, đặc biệt trong các sự kiện thời tiết cực đoan. Tổ chức này nhấn mạnh rằng việc giải quyết ô nhiễm không khí không thể tách rời khỏi hành động khí hậu; chúng là những thách thức gắn liền với nhau và đòi hỏi các giải pháp đồng bộ.
Sự phức tạp nằm ở chỗ nhiều giải pháp giảm thiểu biến đổi khí hậu cũng mang lại lợi ích cho chất lượng không khí, và ngược lại. Ví dụ, chuyển đổi sang các nguồn năng lượng tái tạo không chỉ giảm phát thải khí nhà kính mà còn cắt giảm bụi mịn và sulfur dioxide từ quá trình đốt cháy nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, quỹ đạo hiện tại của biến đổi khí hậu đe dọa làm suy yếu những cải thiện chất lượng không khí đã đạt được và sẽ đạt được trong tương lai thông qua các biện pháp kiểm soát khí thải nghiêm ngặt hơn. Do đó, các chính sách mạnh mẽ tập trung vào khử carbon, quản lý đất bền vững (để ngăn ngừa cháy rừng) và quy hoạch đô thị toàn diện là vô cùng quan trọng. Đầu tư vào các mạng lưới giám sát chất lượng không khí tiên tiến, tăng cường các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy hợp tác quốc tế cũng là những bước đi thiết yếu.
Những tiết lộ đáng báo động từ WMO đóng vai trò như một lời nhắc nhở rõ ràng rằng cuộc chiến chống biến đổi khí hậu và việc theo đuổi không khí sạch là hai mặt của cùng một vấn đề. Khi các hiện tượng thời tiết cực đoan trở thành chuẩn mực mới, sự cấp bách trong việc phá vỡ vòng phản hồi khí hậu nguy hiểm do nắng nóng và cháy rừng tạo ra ngày càng tăng lên theo cấp số nhân. Một nỗ lực toàn cầu phối hợp, tích hợp khoa học khí hậu, quản lý chất lượng không khí và các chiến lược y tế công cộng, là điều không thể thiếu để bảo vệ cả hành tinh của chúng ta và hạnh phúc của cư dân cho các thế hệ mai sau.
Nguồn: Nông nghiệp Môi trường
